Charlotta Belgijska, cesarzowa ciszy: mistyczny los i upadek królowej bez imperium

Charlotta Belgijska, cesarzowa ciszy, była kobietą urodzoną, by panować, a skazaną na życie bez królestwa. Jej istnienie rozwijało się między światłem a cieniem, między blaskiem wyczekiwanej korony a rozpaczą nieodwracalnego upadku. Od Laeken do Miramar, od Meksyku do Bouchout, przemierzała kontynenty jak dusza na wygnaniu, nosząc w sobie iluzję imperium i ciężar losu, który ją przerastał. Od 1867 roku czas dla niej zatrzymał się: rzeczywistość rozpuściła się, a królowa stała się widmem, skamieniałym w wiecznym oczekiwaniu. Ta opowieść nie dotyczy jedynie zaginionego imperium, lecz kobiety, której umysł zawalił się pod ciężarem zbyt ciężkiego marzenia. 

Charlotta Belgijska, cesarzowa ciszy, urodziła się 7 czerwca 1840 roku w zamku Laeken, jakby urodzona pod znakiem: obowiązku, wielkości i już zapowiedzianej samotności. Córka Leopolda I i Louise-Marie d'Orléans, dorastała w świecie, gdzie gesty były wyliczane, spojrzenia ważyły, a modlitwy odmawiano z tą samą żarliwością co sojusze. Wychowywano ją w surowości, dyscyplinie i przekonaniu, że księżniczka powinna być przede wszystkim wizerunkiem, symbolem, zimnym płomieniem wystawionym, by oświetlać ambicje innych. Bardzo wcześnie Karolina stała się tą poważną, niemal ascetyczną postacią, której obecność narzucała ciszę. Czytała do późnej nocy, owinięta w szale, jakby noc była jedyną powiernicą zdolną znieść jej myśli.

27 lipca 1857 roku, w wieku siedemnastu lat, poślubiła arcyksięcia Ferdynanda Maksymiliana Habsburga, brata cesarza Franciszka Józefa. Małżeństwo, początkowo obietnica romantyzmu i ideałów, wprowadziło ją w świat Habsburgów: świat przepychu, protokołów, ale też niestabilności. Para osiedliła się w zamku Miramar, niedaleko Triestu, pałacu zawieszonego nad morzem, skąpanego w świetle. Miramar stał się dla Charlotty miejscem mitycznym, snem o wygnaniu, w którym przekonała się, że imperium, nawet odległe, można odbudować. Dostrzegała w nim możliwość oświeconego panowania, trwałej miłości, historii, która się nie łamie.

A potem przyszedł Meksyk.

W 1864 roku, pod wpływem Napoleona III i przy kruchej pomocy konserwatywnych frakcji, Maksymilian przyjął koronę Meksyku. Charlotta została cesarzową pod imieniem Carlota. Koronowani w Meksyku, próbowali narzucić porządek monarchiczny w kraju rozdarty wojną domową i republikańską wrogością Benito Juáreza. Karolina nie była marmurową królową: podpisywała dekrety, przyjmowała ambasadorów, angażowała się w sprawy państwowe z pasją, która ocierała się o dumę. Szczerze wierzyła w sprawiedliwe imperium, w naród zdolny do przemiany, w przeznaczenie, które w końcu będzie należeć do niej.

Jednak iluzja była już więzieniem. Meksyk był dla niej ziemią nadziei i zagrożenia, teatrem, w którym cienie poruszały się szybciej niż światło. Mówi się, że chodziła po ogrodach pałacu jak królowa na wygnaniu, czasem rozmawiając z nieobecnymi, jakby widzialny świat nie był już wystarczający, by pomieścić jej lęki. Salony, niegdyś pełne śmiechu i muzyki, stały się korytarzami oczekiwania, gdzie każda twarz mogła być wrogiem.

Gdy w 1866 roku wojska francuskie się wycofały, imperium zawaliło się. Upadek był szybki, brutalny, bezapelacyjny. Charlotta, czując, że grunt usuwa się spod jej stóp, rozpoczęła desperacką podróż przez Europę, szukając wsparcia, które nigdy nie nadejdzie. W Paryżu, Wiedniu, Rzymie błagała, prosiła, napotykała obojętność mocarstw. Spotkała nawet papieża Piusa IX, mając nadzieję na boską interwencję, błogosławieństwo, które mogłoby uratować to, co nieodwracalne. Ale Historia, ten bezlitosny sędzia, nie dała się wzruszyć.

To podczas tej wędrówki choroba otworzyła się w niej jak ukryta rana. Pierwsze oznaki to ataki lęku, natrętne myśli, rosnące podejrzenia. Potem przyszły halucynacje, urojenia. Karolina uwierzyła, że została otruta, ścigana, porzucona przez wszystkich. Odmawiała jedzenia, przekonana, że każdy posiłek skrywa śmierć. Pisała listy bez adresatów, modlitwy skierowane do niewidzialnych świętych, wołania do zmarłych. Smutna, wymowna anegdota mówi, że podeszła do lustra i, nie rozpoznając siebie, krzyknęła, jakby zobaczyła obcą twarz zamiast swojej.

19 czerwca 1867 roku Maksymilian został stracony przez rozstrzelanie w Querétaro. Charlotta, już pogrążona w psychozie, nie mogła pojąć tej straty. Jej umysł zamknął się jak książka, której strony zostały wyrwane. Nie płakała jak wdowa: pozostała nieruchoma, jakby śmierć męża wymazała sam czas. Wciąż mówiła o nim, przygotowywała posiłki dla dwojga, zostawiała miejsce przy stole, utrzymywała pokój nienaruszony jak sanktuarium. Zaczęła na nowo przeżywać meksykańską tragedię, nie jako wspomnienie, ale jako wewnętrzną liturgię.

Po powrocie do Europy najpierw mieszkała w Miramar, potem w Belgii, zanim wycofała się do zamku Bouchout w Meise. Tam pozostawała w ukryciu przez prawie sześćdziesiąt lat, zamknięta w ciszy, która nie była tylko brakiem słów, ale brakiem rzeczywistości. Jej psychoza, którą dziś określono by jako przewlekłą psychozę, łączyła mistyczne urojenia, paranoję i głębokie regresje. Rozmawiała z nieobecnymi, ciągle odtwarzała te same sceny, powtarzała te same frazy jak natarczywy śpiew. Czas dla niej zatrzymał się w 1867 roku: kolejne lata były tylko cienistymi, bezdatowymi widmami.

W zamku Bouchout mówi się, że przechowywała przedmioty jak relikwie: imperialne klejnoty, medale, diamentowe krzyże, medaliony zawierające kosmyk włosów Maksymiliana. Te klejnoty, pozostałości imperium, które nigdy w pełni nie istniało, wydawały się nosić ciężar jej miłości i tragedii. Czasem je nosiła, jakby materialne piękno mogło odpędzić wewnętrzną pustkę. Zostawiła po sobie listy, rękopisy, modlitwy, fragmenty myśli świadczące o złamanej, lecz wciąż żywej duszy, uwięzionej w przeszłości, która nie chciała umrzeć.

Później sam zamek został dotknięty ogniem. Część budynków została zniszczona przez pożar, a to zniszczenie, dalekie od zwykłego wypadku, było dla wielu metaforą: schronienie, do którego Charlotta uciekła, by przeżyć swoją przeszłość, zostało spalone, jakby los odmówił nawet bólowi prawa do dachu nad głową. Ogień nie zatarł pamięci, ale oznaczył koniec miejsca, które było teatrem wiecznej ciszy.

Charlotta zmarła 19 stycznia 1927 roku, w wieku osiemdziesięciu sześciu lat. Przeżyła wszystkich, którzy dzielili jej młodość, stając się widmową ocalałą z zaginionego świata. Zostawiła po sobie nie tylko przedmioty, ale tajemnicę, ciszę. Historycy przechowują jej listy jako cenne dokumenty, ale też jako strony intymnego dziennika rozdartej duszy.

Była cesarzową bez imperium, wdową bez świadomego żalu, królową, której korona zawaliła się nie przez bitwę, lecz przez powolne wygasanie umysłu. Jej życie było podróżą między światłem a ciemnością, między ambicją a upadkiem. Pozostaje wzruszającym obrazem kobiety poświęconej zbyt ciężkiej koronie, której złamana dusza błąkała się całe życie w cieniu utraconej wielkości.

A w ciszy Bouchout, gdzie czas przestał płynąć, Karolina pozostała aż do ostatniego tchu cesarzową ciszy: królową, która nigdy nie miała imperium, ale która aż do końca posiadała królestwo cieni.

SWSP